Mae Gwlad eisoes wedi mynegi ei syndod bod 65 o nyrsys newydd gymhwyso, wedi’u hyfforddi gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe (BIPBA) sy’n ymestyn o Orseinon i Gastell-nedd Port Talbot, heb gael cynnig cyflogaeth.

Mae hyn yn ymddangos yn anhygoel mewn Cymru lle dywedir wrthym ein bod yn brin iawn o nyrsys. Yn wir, yr hyn a welwn yw bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe wrthi’n recriwtio 900 o nyrsys tramor, yn bennaf o Kerala, India — talaith sy’n adnabyddus am lefelau uchel o addysg a phoblogaeth Gristnogol.

Derbyniwyd y nyrsys Cymreig i hyfforddi yn 2022. Mae BIPBA wedi gwybod ers hynny eu bod ar y ffordd. Yn 2020, gosododd BIPBA gynllun i recriwtio 900 o nyrsys o Kerala a mannau eraill. Erbyn y llynedd roedd 589 wedi’u recriwtio.

Mae’r nyrsys tramor wedi’u dewis am eu profiad, eu hyfforddiant da a’u cymhwysedd. Maent yn ychwanegiad croesawgar i Gymru. Rydym yn gobeithio y byddant yn hapus yma. Fodd bynnag, nid yw’n dderbyniol bod nyrsys lleol sydd wedi’u recriwtio ac wedi’u hyfforddi yma yn methu â chael gwaith. Dywedodd Philip Owen, llefarydd Gwlad: “Nid yw hwn yn broblem newydd. Ugain mlynedd yn ôl, bu’r awdur yn dyst i Ysbyty Tywysoges Cymru yn cymryd pum mis i recriwtio nyrs Brydeinig ac, yn ddiau, eraill hefyd, tra’r un pryd enillodd yr Adran AD wobr am recriwtio 14 o nyrsys o’r Philipinau. Mae nyrsys Cymreig newydd gymhwyso yn mynd i Loegr i gwblhau eu hyfforddiant hefyd yn stori hen. Bu’n rhaid i nith adael Abertawe i fynd i Reading i gwblhau ei hyfforddiant i weithio yn yr Uned Gofal Dwys.”

Mae’r rheolwr a oedd yn uniongyrchol gyfrifol am y diffyg cynllunio hwn, cyn Gyfarwyddwr Nyrsio, wedi ymddeol. Nid yw hynny’n rhyddhau ei uwch swyddogion rhag cyfrifoldeb. Mae Gwlad yn credu y dylai BIPBA gyhoeddi datganiad yn egluro pam y digwyddodd y diffyg cynllunio hwn. Beth yw’r mesurau i sicrhau bod ymgeiswyr Cymreig yn gallu parhau i gael mynediad i yrfa nyrsio?

Mae Gwlad yn cefnogi galwad Coleg Brenhinol y Nyrsys am fesurau tymor byr, ond mae hyn yn symptom o broblem ddyfnach. Mae strwythur Llywodraeth Cymru yn golygu nad yw Jeremy Miles, y Gweinidog Iechyd a Gofal Cymdeithasol, yn atebol yn uniongyrchol i’r etholwyr am waith y BIPBA. Nid Llywodraeth Cymru sy’n llywodraethu Cymru, ond y Byrddau a’r Paneli — y cyrff lled-annibynnol (QANGOs). Mae’r rhain yn rhoi rhwystr rhwng y Gweinidog a’i atebolrwydd, fel y gwelwyd hefyd gyda Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr pan honnai Llywodraeth Cymru nad oedd ganddi’r pŵer na’r cyfrifoldeb i ddelio â rhai o’r problemau a gododd. Mae Gwlad yn cynnig gwneud y Gweinidog Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn atebol yn uniongyrchol am berfformiad y Byrddau Iechyd ac yn lleihau costau drwy ddisodli aelodau annibynnol y Byrddau Iechyd a llawer o gyrff eraill gyda aelodau’r Senedd, yn bennaf o’r wrthblaid, fel rhan o’u dyletswyddau. Mae’r Crachach wedi llywodraethu Cymru ers gormod o amser. Mae Llafur wedi bod yn gosod ei gefnogwyr ym mywyd cyhoeddus Cymru ers dros 100 o flynyddoedd. Can mlynedd yn ôl roedd gan y cynghorau sir, dan reolaeth Llafur, fwy o bwerau na’r Senedd fodern.

Yn y tymor byrrach, dylid cynnal adolygiad o’r cymhellion sy’n gyrru rheolwyr AD ym maes iechyd i recriwtio gweithwyr tramor. Mae Gwlad yn amau ei bod yn haws recriwtio 14 neu 900 o nyrsys tramor o asiantaeth dramor nag yw hi i recriwtio ymgeiswyr lleol fesul un. Rhaid newid y cymhellion hyn. Dylai Llywodraeth Cymru weithredu hynny. Yn 2024, roedd 6,860 o bobl nad oeddent yn ddinasyddion y DU nac yr UE yn gweithio i’r GIG yng Nghymru allan o weithlu o 98,007 — sef 7% o weithlu’r GIG yng Nghymru. Heb gyfrif eu teuluoedd, mae’r 6,860 hyn yn cynrychioli 17% o’r 42,000 o bobl nad ydynt yn ddinasyddion y DU nac yr UE yng Nghymru. Gan dynnu 7,900 o Wcrainiaid, mae gweithwyr y GIG yn cynrychioli 20% o’r gymuned fewnfudol nad yw’n perthyn i’r DU nac yr UE yng Nghymru — heb gyfrif eu teuluoedd.

Mae Ewrop yn llawn o wledydd bychain, rhai ohonynt yn llai na Chymru, sydd wedi symud yn eu blaenau’n economaidd ac yn gymdeithasol ers ennill eu hannibyniaeth. Mae Gwlad yn credu y dylai Cymru fod ymhlith y gwledydd hynny: economi farchnad annibynnol, lewyrchus, yn mwynhau perthynas dda â’i chymdogion ac yn hyderus yn ei hunaniaeth ei hun.