Mae gan y GIG yng Nghymru enw gwael, ac er gwaethaf gwariant uwch y pen mae ganddo restrau aros hirach, amseroedd aros hirach mewn adrannau A&E a boddhad cleifion yn is nag mewn rhannau eraill o’r DU.

Mae mynediad at wasanaethau gofal sylfaenol yn anghyson mewn llawer o rannau o Gymru, yn enwedig ardaloedd gwledig, gyda phobl yn gorfod teithio pellteroedd hir neu aros yn hir i weld meddyg teulu neu ddeintydd. Mae staff meddygol yn wynebu lefelau uchel o straen ac weithiau llosgi allan, sy’n cyfrannu at anawsterau recriwtio a chadw.

Mae canfyddiad cyhoeddus diysgog fod y GIG yn ‘anghyllidiedig’, er bod gwariant cyffredinol ers 1948 wedi cynyddu ddeg gwaith mewn termau real a dyblu fel canran o CMC, ac nad yw unrhyw lywodraeth o unrhyw blaid erioed wedi torri cyllid yn ystod ei thymor.

Yn ein barn ni, mae llawer o’r straen ar wasanaethau iechyd Cymru yn deillio o beidio â chydweddu’n iawn rhwng gofal sylfaenol (meddygfeydd teulu a deintyddol), gofal eilaidd (ysbytai dosbarth a chanolfannau arbenigol) a “gofal ar ôl gofal” (darpariaeth ar gyfer cleifion nad oes angen triniaeth ysbyty acíwt arnynt mwyach ond na allant gofalu amdanynt eu hunain eto).

Mae llawer o bobl yn cael trafferth cael mynediad at ofal sylfaenol – yn enwedig mewn ardaloedd gwledig – sy’n arwain at bwysau cynyddol ar wasanaethau eilaidd. Gall hyn ddigwydd oherwydd nad yw cleifion yn gweld unrhyw ddewis ond mynd yn syth i adrannau A&E i gael triniaeth, neu oherwydd bod eu cyflwr yn dirywio heb driniaeth i’r pwynt lle mae hyn yn anochel. Yn yr un modd, mae diffyg darpariaeth gofal ar ôl gofal yn rhoi pwysau ar ysbytai o’r cyfeiriad arall, gan gymryd gwelyau a ellid eu defnyddio i drin cleifion ag anghenion mwy acíwt.

Ein blaenoriaeth gyntaf fydd gwella darpariaeth gofal sylfaenol ac felly lleihau’r pwysau ar ofal eilaidd, yn enwedig ar adrannau A&E, ac i leihau amseroedd aros.

Bydd hyn yn gofyn am gael mwy o weithwyr gofal sylfaenol ar gael, gan fod hyn ynddo’i hun yn fater mawr. Mae llawer o feddygon teulu a deintyddion yn hunangyflogedig ac yn gweithio ar gontract i’r GIG, ar gyfraddau talu (yn enwedig i ddeintyddion) sy’n ei gwneud yn amhosibl gwneud bywoliaeth o waith GIG yn unig. Wrth ysgrifennu ein maniffesto (diwedd 2024), mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi cynigion i newid sail y contract ar gyfer deintyddion, gan ddisodli’r system flaenorol sy’n dyddio’n ôl i gyfnod Blair. Mae ymateb gan ddeintyddion wedi bod yn negyddol, gyda 72% (mewn pôl gan y Gymdeithas Ddeintyddol Brydeinig) yn dweud y byddai’r newidiadau’n eu gwneud yn llai tebygol o wneud gwaith GIG.

Felly byddem yn edrych ar fodelau busnes gwahanol, megis gwasanaethau ar sail cyflog (sydd wedi’u canfod yn effeithiol mewn siroedd gwledig yn Lloegr) neu wneud contractau â chlinigau cyfan sy’n gweithredu fel busnesau neu gydweithfeydd, yn hytrach nag unig ymarferwyr. Fodd bynnag, byddem yn mynnu bod y rhain yn cael eu rhedeg a’u perchenogi’n lleol, ac ymladd yn erbyn treiddiad corfforaethau mawr i’r maes hwn.

Byddem yn hyrwyddo uno meddygfeydd teulu llai i greu ‘Polyclinigau’ sy’n gallu darparu ystod ehangach o wasanaethau’n lleol, gan gynnwys rhai gwasanaethau cleifion allanol, yn debyg i hen ‘ysbytai bwthyn’. Yn enwedig, gallai’r clinigau hyn gynnig Unedau Anafiadau Mân a allai gymryd llawer o’r baich sy’n disgyn ar adrannau A&E ar hyn o bryd a darparu gofal cyflymach ac yn fwy lleol. Dylid lleoli clinigau o’r fath mewn mannau hawdd eu cyrraedd, fel canol trefi neu ger cyfleusterau trafnidiaeth gyhoeddus. Gallai clinigau mwy hyd yn oed ddarparu gofal adfer tymor byr, gan ryddhau gwelyau ysbytai acíwt tra bo cleifion yn paratoi i fynd adref.

Ar gyfer gofal acíwt arbenigol a llawdriniaeth ddewisol, y darpariaeth orau yw mewn sefydliadau mwy; ond rydym yn cydnabod bod hyn yn creu heriau penodol mewn gwlad sydd â phoblogaeth wasgaredig a seilwaith trafnidiaeth gwael fel Cymru ar hyn o bryd. Felly rydym yn ystyried buddsoddi mewn seilwaith trafnidiaeth yn flaenoriaeth uchel, nid yn unig oherwydd ei fudd uniongyrchol i’r economi ond oherwydd y graddau y byddai’n hwyluso darparu gofal iechyd mwy effeithlon ledled y wlad.

Serch hynny, rydym yn cydnabod, ar gyfer rhai meysydd meddygol hynod arbenigol, bod poblogaeth Cymru yn rhy fach i gynnal canolfannau o ragoriaeth o safon fyd-eang ac felly byddwn yn parhau i ddefnyddio cyfleusterau arbenigol dros y ffin (e.e. orthopedeg yn Gobowen, niwroleg yn Walton, pediatreg yn Alder Hey, oncoleg yn Clatterbridge, offthalmoleg yn Ysbyty Llygaid Bryste ayb.) pan fo hynny’n cynnig y gofal gorau i gleifion Cymru.

Byddwn yn sicrhau bod Cymru’n hyfforddi digon o staff meddygol a nyrsio i ddiwallu ei hanghenion ei hun heb ddibynnu ar staff a ddaw o’r tu allan. Fodd bynnag, gan gydnabod bod angen i addysg feddygol gynhwysfawr gynnwys profiad o arbenigeddau a geir dim ond mewn canolfannau poblogaeth fwy, byddem am weld parhad mewn cydweithio ag ysgolion meddygol yn Lloegr ac mewn mannau eraill.

Er hynny, rydym yn derbyn bod recriwtio a chadw staff proffesiynol yn broblem ddifrifol mewn llawer o rannau o Gymru. I ryw raddau mae hyn yn symptom o dlodi cymharol y wlad, gyda phobl gymwys yn symud tuag at ganolfannau poblogaeth lle mae mwy o gyfleusterau a safon byw well o’r percepddiad. Mewn achosion penodol efallai y bydd angen cynnig cyflogau uwch ar gyfer rolau mewn ardaloedd arbennig o heriol.

Nid ydym yn erbyn nac yn anog atal darpariaeth gofal iechyd preifat yn ychwanegol at y gwasanaethau a ddarperir gan y GIG; dylai unigolion fod yn rhydd i gael triniaethau meddygol yn breifat, er enghraifft drwy yswiriant iechyd preifat. Dylid caniatáu i ysbytai’r sector preifat weithredu’n rhydd, yn amodol ar reoleiddio priodol ac yswiriant atebolrwydd fel sy’n digwydd ledled y DU eisoes.

Byddem yn annog perthynas ymarferol rhwng y sectorau iechyd cyhoeddus a phreifat lle mae’r GIG yn gallu defnyddio cyfleusterau ysbytai preifat i ddarparu capasiti ychwanegol pan fo angen mewn cyfnodau prysur, ac mae ymarferwyr preifat yn gallu llogi cyfleusterau’r GIG ar gyfraddau masnachol priodol pan fo capasiti dros ben ar gael.